Ngày 18/8/2026, Phòng Nghiên cứu Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số, Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Chương trình và Đánh giá giáo dục tổ chức Seminar khoa học với chủ đề “Một số vấn đề trong nghiên cứu về năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh cuối cấp trung học cơ sở”. Seminar do ThS. Dương Thanh Hoa trình bày, tập trung trao đổi về cơ sở lí luận, cấu trúc và phương pháp đo lường năng lực định hướng nghề nghiệp (NLĐHNN) cho học sinh cuối cấp THCS.
Lớp 9 – giai đoạn quan trọng trong định hướng học tập và nghề nghiệp
Ở cuối cấp THCS, học sinh đứng trước nhiều lựa chọn cho chặng đường tiếp theo: tiếp tục học THPT, học giáo dục thường xuyên kết hợp học nghề hoặc lựa chọn con đường giáo dục nghề nghiệp. Vì vậy, lớp 9 có thể được xem là một “điểm phân nhánh” trong quá trình học tập và định hướng nghề nghiệp của học sinh. Từ thực tế tuyển sinh vào lớp 10 tại Hà Nội, Seminar đặt ra vấn đề rằng lựa chọn sau THCS không chỉ phụ thuộc vào kết quả thi tuyển mà còn liên quan đến việc học sinh hiểu bản thân, hiểu thế giới nghề nghiệp và có khả năng đưa ra quyết định phù hợp. Trong bối cảnh đó, phát triển NLĐHNN được xem là một hướng tiếp cận quan trọng nhằm giúp học sinh chủ động hơn trong việc lựa chọn hướng học và hướng nghề sau THCS.
Vai trò của năng lực định hướng nghề nghiệp
Phát biểu khai mạc, TS. Đặng Thị Thu Huệ, Trưởng phòng Nghiên cứu Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số, nhấn mạnh ý nghĩa của việc nghiên cứu và phát triển NLĐHNN cho học sinh cuối cấp THCS. Theo đó, để có thể đưa ra lựa chọn phù hợp sau THCS, học sinh không chỉ cần được cung cấp thông tin về các hướng học tập và nghề nghiệp mà còn cần hình thành khả năng nhận thức bản thân, khám phá nghề nghiệp, ra quyết định và lập kế hoạch.
TS. Đặng Thị Thu Huệ phát biểu khai mạc
Seminar được tổ chức nhằm trao đổi về cơ sở lí luận, cấu trúc và phương pháp đo lường NLĐHNN; đồng thời chia sẻ kết quả tổng quan nghiên cứu, nhận diện những khoảng trống về công cụ đo lường và bằng chứng can thiệp. Các ý kiến trao đổi chuyên môn là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện hướng nghiên cứu và xây dựng công cụ đo lường phù hợp với học sinh cuối cấp THCS.
Từ thực tiễn đến những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
Tại Seminar, ThS. Dương Thanh Hoa đã trình bày tổng quan một số cách tiếp cận quốc tế liên quan đến phát triển nghề nghiệp như career maturity và career readiness, đồng thời làm rõ lựa chọn khái niệm “định hướng nghề nghiệp” (career orientation) phù hợp với thuật ngữ được sử dụng trong Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
ThS. Dương Thanh Hoa trình bày báo cáo về năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh cuối cấp trung học cơ sở
Theo nghiên cứu, NLĐHNN của học sinh cuối cấp THCS là năng lực giúp học sinh chủ động định vị bản thân trong thế giới nghề nghiệp và quản lí quá trình chuẩn bị cho lựa chọn hướng học – hướng nghề sau THCS.
NLĐHNN được xác định gồm bốn thành tố:
- Nhận thức bản thân;
- Khám phá nghề nghiệp;
- Ra quyết định nghề nghiệp;
- Lập kế hoạch nghề nghiệp.
Các yếu tố như động lực, niềm tin nghề nghiệp, tự đánh giá năng lực học tập, gia đình, nhà trường và bối cảnh kinh tế – xã hội được xem là những yếu tố đồng hành hoặc bối cảnh, được đo lường để kiểm soát nhưng không thuộc cấu trúc trực tiếp của năng lực.
Từ tổng quan các nghiên cứu, Seminar xác định năm khoảng trống nghiên cứu, trong đó nổi bật là sự thiếu hụt công cụ đo NLĐHNN được chuẩn hóa cho học sinh THCS Việt Nam và thiếu bằng chứng can thiệp có hệ thống ở bậc THCS, đặc biệt đối với các can thiệp gắn với môn học cụ thể. Bên cạnh đó là những vấn đề liên quan đến kiểm định tính tương đương đo lường, kiểm chứng cấu trúc các thành tố và xây dựng dữ liệu diện rộng, đa nguồn.
Cơ sở lí luận và cấu trúc năng lực định hướng nghề nghiệp
Một nội dung trọng tâm của Seminar là làm rõ các cơ sở lí luận được sử dụng để xây dựng mô hình nghiên cứu, gồm lí thuyết phát triển nghề nghiệp, lí thuyết nhận thức xã hội về nghề nghiệp (SCCT), lí thuyết hệ sinh thái phát triển và các khung năng lực nghề nghiệp, học tập nghề nghiệp. Sự kết hợp của các hướng tiếp cận này tạo cơ sở để xác định cấu trúc bốn thành tố của NLĐHNN: nhận thức bản thân – khám phá nghề nghiệp – ra quyết định – lập kế hoạch. Từ cấu trúc lí luận, nghiên cứu tiếp tục thao tác hóa các thành tố thành những chỉ báo và câu hỏi đo lường phù hợp với đặc điểm của học sinh cuối cấp THCS. Một trong những nội dung được trao đổi sâu tại Seminar là quá trình chuyển hóa khái niệm lí luận thành công cụ đo lường.
Nghiên cứu đề xuất quy trình gồm bốn tầng: Khái niệm → Thành tố → Chỉ báo → Câu hỏi (item).
Mỗi thành tố được gắn với loại chỉ báo phù hợp. Trong đó, nhận thức bản thân tập trung vào nhận thức; khám phá nghề nghiệp chú trọng các hành vi có mốc thời gian; ra quyết định tập trung vào kỹ năng và sự tự tin khi thực hiện; còn lập kế hoạch gắn với hành vi hoặc sản phẩm cụ thể. Việc xác định rõ ranh giới giữa các thành tố có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng của công cụ đo lường. Sự trùng lặp giữa các câu hỏi không chỉ có thể xuất phát từ cách diễn đạt mà còn cho thấy ranh giới giữa các khái niệm chưa được xác định rõ. Đây là một vấn đề phương pháp luận cần tiếp tục được lưu ý trong quá trình xây dựng và kiểm định công cụ đo NLĐHNN.
Trao đổi chuyên môn: Hoàn thiện khung lí luận và công cụ nghiên cứu
Sau phần trình bày, các đại biểu tập trung trao đổi về cấu trúc NLĐHNN và công cụ khảo sát, đặc biệt là mức độ đại diện của các chỉ báo đối với thành tố khám phá nghề nghiệp, các kênh học sinh sử dụng để khám phá nghề nghiệp và những sai lệch có thể xuất hiện khi khảo sát học sinh trong môi trường nhà trường. Các ý kiến cũng đề nghị tiếp tục làm rõ vai trò của giáo viên, phụ huynh, đặc điểm môn học và các yếu tố bối cảnh đối với sự phát triển NLĐHNN của học sinh. Một số ý kiến đề xuất bổ sung các phương pháp thu thập dữ liệu phù hợp với từng nhóm đối tượng, trong đó có phỏng vấn sâu đối với cán bộ quản lí. Những trao đổi tại Seminar góp phần hoàn thiện khung lí luận, công cụ khảo sát và thiết kế nghiên cứu, đồng thời xác định những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng bằng dữ liệu thực nghiệm.
Phát biểu tổng kết Seminar, TS. Đặng Thị Thu Huệ đánh giá cao các ý kiến trao đổi của các đại biểu và nhấn mạnh ý nghĩa của việc nghiên cứu NLĐHNN đối với học sinh cuối cấp THCS. Nội dung Seminar đã làm rõ vị trí đặc thù của lớp 9 trong quá trình định hướng học tập và nghề nghiệp; đồng thời góp phần hệ thống hóa cơ sở lí luận, nhận diện khoảng trống nghiên cứu, xác định cấu trúc và nguyên tắc đo lường NLĐHNN. Các ý kiến trao đổi sẽ tiếp tục được nghiên cứu, tiếp thu trong quá trình hoàn thiện công cụ đo lường, thiết kế khảo sát thực trạng và nghiên cứu các giải pháp phát triển NLĐHNN cho học sinh cuối cấp THCS thông qua dạy học các môn học.
Kết quả nghiên cứu được kỳ vọng sẽ góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho giáo dục hướng nghiệp và phân luồng học sinh sau THCS, qua đó hỗ trợ học sinh có thêm năng lực và cơ sở để chủ động lựa chọn hướng học tập, nghề nghiệp phù hợp với bản thân.
